W i poza ogrodem

Pszczoły giną w tempie, które powinno niepokoić każdego – nie tylko pszczelarzy, lecz wszystkich ludzi żyjących na tej planecie. Za tym zjawiskiem kryją się złożone przyczyny, a jego konsekwencje mogą okazać się katastrofalne dla globalnych ekosystemów i bezpieczeństwa żywnościowego. Na szczęście istnieją działania – zarówno na poziomie politycznym, jak i indywidualnym – które mogą odwrócić ten niepokojący trend.

Skala problemu i jego przyczyny

Zjawisko masowego wymierania pszczół nie jest nowym odkryciem nauki, lecz jego dynamika w ostatnich dekadach przybrała skalę bezprecedensową. Naukowcy z całego świata alarmują, że populacje dzikich zapylaczy kurczą się w zastraszającym tempie, a hodowcy pszczół odnotowują straty w ulach sięgające niekiedy kilkudziesięciu procent rocznie. Zjawisko określane jako CCD, czyli Zespół Masowego Ginięcia Kolonii, po raz pierwszy opisane szerzej w Stanach Zjednoczonych na początku XXI wieku, szybko okazało się problemem ogólnoświatowym, dotykającym równie dotkliwie Europę, Azję i Amerykę Południową.

Przyczyn tego stanu rzeczy jest wiele i wzajemnie się one wzmacniają. Na pierwszy plan wysuwa się powszechne stosowanie pestycydów, a zwłaszcza neonikotynoidy – związki chemiczne o szerokim spektrum działania, które wpływają na układ nerwowy owadów. Substancje te nie tylko zabijają bezpośrednio, lecz także zaburzają orientację przestrzenną pszczół, uniemożliwiając im powrót do ula, co prowadzi do stopniowego rozpadu całej kolonii. Mimo że Unia Europejska wprowadziła częściowe zakazy stosowania niektórych neonikotynoidy, presja lobby agrochemicznego sprawia, że wiele szkodliwych substancji nadal pozostaje w obrocie.

Równie destrukcyjne skutki przynosi intensyfikacja rolnictwa i związana z nią utrata siedlisk. Rozległe monokulturowe uprawy zbóż czy rzepaku, pozbawione miedz, zadrzewień śródpolnych i łąk, oferują pszczołom bardzo ograniczoną bazę pokarmową – przez większość sezonu wegetacyjnego krajobraz rolniczy jest dla nich biologiczną pustynią. Do tego dochodzi kurczenie się terenów zielonych w miastach, wycinanie starych drzew i zastępowanie trawników betonowymi powierzchniami, co odbiera dzikim zapylaczom kolejne enklawy schronienia i pożywienia. Nie bez znaczenia pozostają też patogeny – pasożytniczy roztocz Varroa destructor dziesiątkuje hodowlane rodziny pszczele na niemal całym świecie, a towarzyszące mu wirusy potęgują jego niszczycielskie działanie. Wszystkie te czynniki razem tworzą swoisty kryzys, z którym ani pszczoły, ani ludzie nie są w stanie zmierzyć się bez systemowych zmian.

Dlaczego los pszczół jest losem ludzkości

Trudno przecenić rolę, jaką pszczoły i inne zapylacze odgrywają w funkcjonowaniu ekosystemów i w produkcji żywności. Szacuje się, że około jednej trzeciej wszystkiego, co trafia na ludzki talerz, zawdzięczamy właśnie zapylaniu przez owady. Owoce, warzywa, orzechy, nasiona – ich produkcja w ogromnej mierze zależy od sprawnego funkcjonowania populacji pszczół. Według danych Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa, wartość płodów rolnych bezpośrednio zależnych od zapylaczy szacuje się globalnie na setki miliardów dolarów rocznie.

Jednak ekonomiczny wymiar tego zjawiska to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Pszczoły są nieodzownym elementem złożonych sieci troficznych – ich nieobecność uruchamia kaskadę negatywnych skutków w całym ekosystemie. Rośliny, które nie mogą się rozmnażać przez brak zapylenia, znikają z krajobrazu. Za nimi podążają ptaki i ssaki uzależnione od owoców i nasion jako źródła pokarmu. Zanik bioróżnorodności postępuje lawinowo, a odwrócenie tego procesu może wymagać dziesiątek lat i znacznych nakładów.

Warto też zwrócić uwagę na fakt, że kryzys zapylaczy dotyka w nieproporcjonalnie dużym stopniu kraje globalnego Południa, gdzie rolnictwo subsystencjalne – prowadzone na własne potrzeby przez miliony małych rodzinnych gospodarstw – w jeszcze większym stopniu opiera się na naturalnym zapylaniu niż uprzemysłowione rolnictwo Zachodu. Dla tych społeczności utrata pszczół oznacza bezpośrednie zagrożenie egzystencji, a nie jedynie wzrost cen w supermarkecie. Właśnie dlatego problem ochrony zapylaczy powinien być traktowany jako zagadnienie z zakresu sprawiedliwości społecznej i globalnego bezpieczeństwa – nie tylko jako kwestia ekologiczna.

Co możemy zrobić – od polityki do przydomowego ogrodu

Odpowiedź na kryzys zapylaczy wymaga działania na wielu poziomach jednocześnie. Na poziomie systemowym konieczne są daleko idące zmiany w polityce rolnej – odejście od modelu wspierającego monokulturowe uprawy na rzecz dopłat promujących bioróżnorodność, tworzenie korytarzy ekologicznych między obszarami chronionymi oraz rygorystyczne egzekwowanie zakazu stosowania najbardziej szkodliwych pestycydów. Organizacje pozarządowe, ruchy obywatelskie i niezależne środowiska naukowe od lat wywierają presję na instytucje unijne i rządy krajowe, by traktowały ochronę zapylaczy priorytetowo – i z powolnym, lecz zauważalnym skutkiem.

Na poziomie lokalnym coraz więcej miast wprowadza polityki sprzyjające zapylaczom: zakłada łąki kwietne na obrzeżach dróg, rezygnuje z koszenia trawników w parkach na rzecz ich sezonowego rozkwitu, a także instaluje w przestrzeni publicznej elementy małej architektury wspierające dziką przyrodę. Wśród takich elementów szczególną popularność zyskują budki dla owadów od USSURI – konstrukcje wypełnione naturalnymi materiałami, takimi jak trzcina, drewno z wierceniami czy szyszki, które oferują samotnym pszczołom i innym pożytecznym owadom bezpieczne miejsce do złożenia jaj i zimowania.

Nie mniej istotna jest rola jednostki. Każdy właściciel ogrodu, balkonu czy nawet parapetu może stać się aktywnym uczestnikiem ochrony zapylaczy. Rezygnacja z chemicznych środków ochrony roślin na rzecz metod biologicznych, sadzenie roślin miododajnych kwitnących w różnych porach sezonu – od wczesnych krokusów po jesienne wrzosy – oraz pozostawianie fragmentów ogrodu w stanie naturalnego nieporządku, gdzie owady mogą znaleźć schronienie, to działania niepozorne, lecz w skali milionów ogrodów niezwykle istotne. Edukacja dzieci, rozmowy z sąsiadami, wspieranie lokalnych pszczelarzy przez zakup ich miodu – to wszystko składa się na kulturę troski o przyrodę, bez której żadne regulacje prawne nie przyniosą trwałego efektu.

Pszczoły przetrwały na Ziemi ponad sto milionów lat. To, czy przetrwają następne stulecie, zależy w ogromnej mierze od decyzji, które jako społeczeństwo podejmiemy już teraz.